مقالات

صنعت فرش ایران

صنعت فرش ایران

قدمت فرش ایرانی

قدیمی ترین فرش دستبافت ایرانی در سال ۱۹۴۹ در دومین مرحله کاوش های باستان شناس روسی، رودنکو در منطقه پازیریک کشف و به نام فرش پازیریک نامیده شد. رودنکو در کتابی که به مناسبت این اکتشافات در سال ۱۹۵۳ در روسیه منتشر کرد، درباره فرش مکشوفه توضیحات مفصلی نگاشت و آن را صراحتا کار ایران و قدیمی ترین فرش ایرانی در دنیا بیان نمود. او نوشت:”بدون اینکه بتوانیم به طور حتم بگوییم این فرش کار کدامیک از سرزمین های ماد-پارت (خراسان قدیم) یا پارس است، تاریخ فرش مذکور و پارچه هایی که در پازیریک کشف شد قرن پنجم و یا اوایل قرن چهارم پیش از میلاد تشخیص داده می شود“. سپس او اضافه می کند : ” تاریخ این قالی از روی شکل اسب سواران معلوم می شود. طرز نشان دادن اسب های جنگی که به جای زین قالی بر پشت آن ها گسترانده اند و پارچه روی سینه اسب از مشخصات آشوری ها می باشد اما در روی فرش پازیریک ریزه کاری های مختلف و طرز گره زدن دم اسب ها ، در نقوش برجسته تخت جمشید نیز دیده می شود.“
در زمان تسلط مغول ها (قرن سیزدهم و چهاردهم میلادی) قالی بافی به سطح بسیار رفیعی از زیبایی وتکنیک رسید. شکوفایی این صنعت شاید با حکومت غازان خان (۱۳۰۷-۱۲۹۵ میلادی) مصادف بود.

اما اوج قالی کلاسیک ایرانی را که از آن با رنسانس قالی ایران یاد می شود زمان سلاطین صفوی (۱۷۲۲-۱۴۹۹ میلادی) به ویژه زمان حاکمیت شاه طهماسب اول (۱۵۸۷-۱۵۲۴ میلادی) و شاه عباس کبیر(۱۶۲۹-۱۵۸۷ میلادی) ثبت کرده اند. از این دوران حدود ۳۰۰۰  تخته فرش به یادگار مانده که درموزه های بزرگ دنیا و یا در مجموعه های شخصی نگهداری می شوند. در این دوران در کنار قصرهای پادشاهان کارگاه های قالی بافی بناشد و مراکز گوناگون که قبلا در تبریز ، اصفهان ، کاشان ، مشهد ، کرمان ، جوشقان ، یزد ، استرآباد ، هرات و ایالات شمالی نظیر شیروان ، قره باغ و گیلان وجود داشتند توسعه و رونق بیشتری گرفتند.

در همان زمان ، نقاشان و نگارگران بلندپایه، طرح های خلاصه شده و ترکیبی ترنج در وسط قالی و لچک ها را در آن وارد کردند. یعنی همان طرحی که قبلاً به زیباترین وضع در قرن پانزدهم روی جلد کتاب های ارزشمند به کار می رفت. با اشغال کشور بوسیله افغان ها (۱۷۲۲-۱۷۲۱ میلادی) این صنعت و هنر رو به انحطاط گذاشت.

در قرن نوزدهم قالی های ایرانی ، بویژه فرش های نفیس ناحیه تبریز به اروپا راه یافتند. از سوی کشورهای اروپایی نمایندگانی به تمام کشورهای مشرق زمین گسیل شدند و با رقابت بسیار فشرده کلیه فرش های کهنه و عتیقه را گردآوری کرده به قسطنطنیه که هنوز هم مهم ترین بازار قالی مشرق زمین بود فرستادند.

با به پایان رسیدن منابع فرش های کهنه ، شرکت های انگلیسی (زیگلر ۱۸۸۳ م) آمریکایی و آلمانی به طور نامحدود اقدام به تاسیس کارگاه هایی در تبریز ، سلطان آباد (اراک) ، کرمان کردند. این روال تا جنگ جهانی اول که تولید قالی به طور قابل توجهی افزایش یافته بود ادامه داشت.

اولین فرش به احتمال زیاد بوسیله افراد چادر نشین برای فرش کردن کف خاکی چادرشان بافته شده بود. ولی امکان اینکه فرش بوسیله مصری ها، یا چینی ها و یا حتی بوسیله افراد دیگر اختراع شده باشد،  وجود دارد. و حتی امکان اینکه تمام این مردم فرش را خودشان اختراع کرده باشند بدون اینکه با هم ارتباط و یا تماسی داشته باشند نیز هست.

ما مطمئن هستیم که فرش بافی به بالاترین حد خود در پنج قرن قبل از میلاد رسیده بود. این بوسیله باستان شناسان روسی رودنکو و گریازنوف در سال ۱۹۴۹ در دره پازیریک، تقریباً ۵۰۰۰ فوتی کوههای التایی کشف شده و به نام فرش “گره دار” معروف است. فرش پازیریک نمونه کمیاب و زیبایی است که با تکنیک بالا بافته شده است، فرش پازیریک که ۲۴۰۰ یا ۲۵۰۰ سال از عمر آن می گذرد در مقبره یخ زده رئیس سیت ها در مغولستان که بصورت بسیار خوب نگهداری شده بود پیدا شد.

در گذر تاریخ ایران صنعت و پیشه فرشبافی بصورت یک هنر و مهارت خاص درآمده است. زمانیکه که کوروش کبیر در سال ۵۳۹ قبل از میلاد کشور بابل را فتح کرد، صنعت و هنر فرش را به کشور خود معرفی کرد. گفته شده است که در آرامگاه کوروش که در پرسپولیس به خاک سپرده شده است، با گرانبهاترین فرش ها پوشیده بود. حتی قبل از او هم مردم صحرا نشین در مورد فرش بافی گره ای اطلاعاتی داشتند. آن ها از گله های گوسفندان و بزهای خود پشم خوب و بادوام برای کار خود می گرفتند .

شاید مهم ترین تاریخ در صنعت فرش در ایران مربوط باشد به دوره فرمانروایان صفویه(۱۴۹۹ – ۱۷۲۲ ). براستی و حقیقتاً که محکم ترین دلیل و گواه این هنر و صنعت به این دوره برمی گردد. تقریباً ۱۵۰۰ اثر حفظ شده در موزه ها و کلکسیون های سراسر دنیا موجود است. در ایران در دوره فرمانروائی شاه عباس (۱۵۷۱ – ۱۶۲۹)، تجارت و هنر و صنعت شکوفا شد. شاه عباس به تشویق و دلگرم کردن مردم به تماس و مبادله با اروپا بود و پایتخت خودش را که اصفهان بود به یکی از مجلل ترین و عظیم ترین شهرهای ایران درآورد. او همچنین یک کارگاه بزرگ برای فرش ها درست کرد که هنرمندان در آن جا کار کنند تا بهترین و باشکوه ترین نمونه های فرش را ببافند. بیشترین این فرش ها از ابریشم با رشته های طلا و نقره که تزئین کننده آن ها بود بافته شده بودند. در زمان هجوم افغان ها به ایران، صنعت فرش بافی رو به انحطاط نهاد اما در آخرین ربع قرن نوزدهم و در زمان فرمانروایان قاجار این شغل دوباره پا گرفت. صنعت فرش با فرستادن آن به اروپا از تبریز به استانبول دوباره رونق گرفت. در اواخر قرن نوزدهم میلادی بعضی از شرکت های اروپائی و آمریکایی به ایران آمدند و این هنر و صنعت را به بازارهای کشور خودشان فرستادند.

امروزه، بافتن فرش به گسترده ترین هنر دستی در ایران مبدل شده است، و همینطور در خارج از کشور هم بخوبی شناخته شده است. فرش های ایرانی امروز از شهرت و اعتبار خاصی که به خاطر رنگ و تنوع و الگوهای گوناگونشان، برخوردار است.

اهمیت صنعت فرش دستباف ایرانی

صنعت فرش ایران با قدمتی هزاران ساله به عنوان میراثی ماندگار و هنری با سرپنجه قالی بافان ایرانی در دنیا هنرنمایی می کند و اگرچه چندسالی ورود رقبای تازه به دوران رسیده بازارهای جهانی، نفس های آن را به شماره انداخت اما هنوز سوسوی امیدی در پیچ و خم جاده نه چندان هموار صادرات فرش دستباف ایران به چشم می خورد.

فرش ایرانی در حال از دست دادن بازارهای صادراتی است.” این گفته بسیاری از کارشناسان صنعت فرش در پی بحران مالی جهانی است که خواستار تشکیل کارگروه ویژه ای برای بررسی این موضوع توسط دولت هستند. از مهم ترین ویژگی های صنعت فرش دستباف ایران می توان تولید انبوه و عدم نیاز به تشکیلات وسیع اداری و یا موسسات بزرگ مالی، ایجاد اشتغال و درآمد به ویژه در مناطق روستایی، عدم احتیاج به سرمایه گذاری زیاد، ایجاد اشتغال در مشاغل جنبی نظیر پشم ریسی، رنگرزی و… متکی بودن بر امکانات داخلی و منبع مهم ایجاد درآمدهای ارزی، نام برد.

صنعت قالیبافی در درون خود چندین شغل جانبی از جمله رنگرزی، چله‌کشی، نقشه‌کشی، تهیه نخ‌های کرکی و ابریشمی و فروشندگی فرش دارد. بنابراین نقش فرش در اشتغال زایی و کسب درآمد برای بافندگان غیر قابل انکار است.
صنعت فرش از لحاظ اشتغالزایی، ایجاد ارزش افزوده و تحصیل ارز نقش قابل توجهی در اقتصاد ایران دارد. این صنعت ضمن این که کمترین میزان ارزبری را دارد، کم هزینه ترین شیوه ایجاد اشتغال در کشور را نیز به خود اختصاص داده است. امروزه تعداد کثیری در این صنعت مشغول فعالیت هستند و بیشترین جمعیت شاغل در این صنعت را زنان تشکیل می دهند.

از نقطه نظر ارزآوری نیز این صنعت سهم قابل توجهی در اقتصاد ایران دارد. در سال های اخیر ارزش صادرات فرش ایران روند نزولی داشته و این کاهش منحصر به ایران نبوده است، بلکه کشورهای رقیب و کل جهان نیز با تنزل ارزش صادرات فرش مواجه بودند.

عوامل کاهش صادرات فرش دستباف

کاهش ارزش صادرات فرش دستباف در ایران متاثر از عوامل بسیاری است که تاثیر هریک بر صادرات یکسان نبوده است. در برخی از موارد یک عامل اثر خنثی کننده ای بر عوامل دیگر داشته است. این عوامل به دو دسته داخلی و خارجی تقسیم می شوند. برخی از عوامل داخلی را می توان مربوط به تولید دانست و تعدادی از آن ها به سیاست های اتخاذ شده، ارتباط دارد. از عواملی که به تولید مربوط می شود می توان از تنزل کیفیت تولید و افزایش قیمت تمام شده نام برد. این امر باعث شده که از قدرت رقابت فرش دستباف در بازارهای جهانی کاسته شود. در ایران تولید فرش برخلاف اکثر کشورهای رقیب که به صورت کارگاهی و در قالب مجتمع ها انجام می شود، به صورت تک بافی (خانگی) صورت می گیرد.

هزینه تولید فرش در ایران در مجتمع ها به میزان ۵۰ درصد از هزینه تولید به صورت تک بافی بیشتر است و این امر ناشی از پرداخت برای ایام تعطیلی، عیدی و پاداش حق سنوات و پرداخت ۲۳ درصد حق کارفرما بابت بیمه تامین اجتماعی است. به علاوه تولیدکنندگان به منظور دستیابی به حاشیه سود مورد نظر خود به کاهش هزینه تولید با استفاده از مواد اولیه نامرغوب از جمله پشم دباغی شده، ابریشم نامناسب خارجی، به کارگیری پلی استر و … اقدام می کنند. ورود تولیدات با کیفیت پایین به بازارهای جهانی باعث شده تا به نماد تجاری فرش دستباف کشور که از دیرزمان جایگاه خاصی را نزد خریداران داشته است، خدشه وارد کند.

از جمله عوامل داخلی دیگر، مربوط به سیاست های تجاری و ارزی متفاوت در مقاطع مختلف است. برخی از این سیاست ها آثار مطلوبی بر رونق و ارتقای صادرات داشته و برخی دیگر آثار نامطلوبی بر صادرات در این بخش گذاشته است. به عنوان مثال می توان به سیاست آزادسازی تجارت خارجی و رفع موانع صادراتی در ابتدای نخستین برنامه پنج ساله توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور اشاره کرد که به رونق صادرات فرش کمک کرد.

یا معرفی نرخ ارز شناور برای کالاهای صادراتی و واردات بدون انتقال ارز به همراه سیاست های تکمیلی دیگر در امر توسعه صادرات نقش مؤثر داشته است. از جمله عوامل خارجی مؤثر در کاهش صادرات در سالهای اخیر می توان به کاهش تقاضای فرش دستباف در بازارهای جهانی به دلایل متعدد از جمله ظهور کالاهای اساسی جانشین فرش دستباف با قیمت های نسبی ارزان، رکود اقتصادی جهان و بیکاری و کاهش درآمدهای ناشی از آن اشاره کرد.

متمرکز بودن بازارهای صادراتی و تأثیر منفی آن بر ارزش صادرات از عوامل خارجی دیگر است. از جمله آثار منفی متمرکز بودن بازار فرش می توان به شکستن قیمت ها به علت رقابت ناسالم تعدادی از صادرکنندگان در یک بازار یا چند بازار محدود اشاره کرد که با اشباع بازار مذکور صادرکنندگان به منظور جلوگیری از راکد ماندن سرمایه خود به قیمت شکنی یا رقابت ناسالم اقدام می کنند.

همچنین رکود اقتصادی کشورهای عمده واردکننده فرش می تواند صادرات فرش کشور را تحت تأثیر قرار دهد. علاوه بر این برخی از عوامل بازار تشکیل اتحادیه های اقتصادی و تجاری می باشند و با وضع تعرفه ها مانع ورود کالاهای صادراتی کشورهای غیرعضو اتحادیه مذکور می شوند.

افزایش رقابت پذیری در بازار جهانی از دیگر عوامل خارجی است که با روند آزادسازی تجارت خارجی در سال های اخیر به علت باصرفه بودن صنعت فرش برای کشورهای رقیب به ویژه هند و پاکستان به دلیل ارزان بودن نیروی کار، استفاده از تعرفه های ترجیحی، مشابه سازی و تقلید و تبلیغات و پیگیری راهبردهای نفوذی در بازارهای جهانی و حمایت دولت آنها از قالی بافان روند رو به رشدی داشته است.

از ویژگی های رقابت پذیری این است که ضمن ارتقای کیفیت، قیمت نیز کاهش می یابد. عامل خارجی دیگر که در کاهش صادرات فرش نقش داشته است، نبود تبلیغات کافی و فقدان راهبرد نفوذی بازار است. تبلیغات به صورت مختلف نقش مهمی در معرفی فرش دستباف در بازارهای جهانی دارد. در برخی کشورها از جمله هند، دولت صندوقی را برای تبلیغات و بسط بازارهای جدید تشکیل داده است. اگر ما امروز در کشور خود برای گسترش بازار برنامه ریزی نکنیم، در آینده بدون تردید کاهش بیشتر صادرات فرش دستباف را تجربه خواهیم کرد.

سرمایه گذاران، تجار خارجی و مدیران فروشگاه های زنجیره ای کشورهای اروپایی و آمریکایی در بررسی چالش های صادرات فرش دستباف ایرانی به مواردی نظیر قیمت بالا، حضور واسطه ها، بحران مالی جهانی و سلیقه یابی در رنگ فرش ها در کشورهای مختلف اشاره دارند.

چالش های فرش دستباف

با شروع بحران های مالی در دنیا به نظر می رسد که کمتر کالای لوکسی در دنیا بتواند دوام زیادی در بازار داشته باشد، اگرچه کارشناسان معتقدند که فرش دستباف ایرانی از مشخص نبودن هویت ایرانی در برابر فرش های جعلی رقبای خود رنج می برد و شاید یکی از عوامل عقب افتادگی صادرات فرش اعلای ایرانی نداشتن برند مشخصی از فرش های ایرانی در بازارهای صادراتی دنیا است.

با توجه به بروز بحران مالی در دنیا به نظر می رسد که صادرات کاهش ۳۰ تا ۴۰ درصدی را در نیمه دوم سال تجربه کند، این درحالی است که قطعا در این راستا صادراتی برخی محصولات ایرانی که سابقه های طولانی در بازارهای دنیا دارند نیز تحت الشعاع قرار خواهد گرفت.

با توجه به بروز بحران های مالی در دنیا قطعا صادرات کالاهای لوکس نظیر فرش، پسته و سایر کالاهای صاحب نام ایران با کاهش تقاضا روبرو خواهد شد.

با توجه به بروز بحران های مالی در دنیا و به تبع آن تحت تاثیر قرار گرفتن صادرات کالاهای سنتی و لوکس نظیر فرش دستباف ایران به نظر می رسد که دولت باید هرچه سریعتر کارگروه ویژه ای را در این رابطه تشکیل دهد تا بتوان به بررسی راهکارها پیش از پررنگ شدن آنها پرداخت.

البته نباید فراموش کرد که نگاه رقبای ایران به فرش‌ یک نگاه اقتصادی است، اما فرشهای عرضه شده ایرانی در بازارهای دنیا به شدت زیبا، هنری و تاثیرگذار و ظریف است، از سوی دیگر، تک بافت، بسیار گران و غیرقابل خرید و فروش برای جامعه آماری وسیعی از مردم دنیا است و خلاصه اینکه ویژگی ‌های اقتصادی که مستلزم عرضه محصول در بازارهای داخلی و خارجی است، کمتر در آن به چشم می ‌آید.

به نظر می ‌رسد قدرت گرفتن رقبا نیز توجه به همین نکات باشد، اما نکته دیگری که نباید از ذهن دور داشت این است که عمده بافندگان اصیل ایرانی طی سالهای گذشته کمتر نوآوری در بازاریابی، تنوع محصولات، برخورد با مشتری و تعادل در قیمت ها را رعایت کرده اند و اگر شهرت و ویژگی‌ های منحصر به فرد هنری فرش ایران که چکیده تاریخ و هنر کهن این سرزمین است، به عنوان کاتالیزور و عامل کمکی وجود نداشته باشد، این فعالان قطعا جایی در بازار جهانی فرش دستباف نداشتند و به آسانی حذف می ‌شدند.

البته این هشداری برای عاملان صادرات فرش دستباف ایرانی است تا برای بقای خود در بازارهای جهانی طی سالهای آتی چاره ای بیندیشند. اگرچه هیچ کشوری قادر به رقابت با فرش ایرانی به لحاظ هنری و سابقه ای که دارد، نیست اما به نظر می رسد دستیابی به جایگاه واقعی این هنر- صنعت ایرانی در دنیا مستلزم ارتقاء بیش از پیش توانمندی ها و معرفی دوباره فرش دستباف در بازارهای جهانی باشد. به عبارتی فرش دستباف ایران برای خروج از رکود فعلی نیازمند تحولی درونی و برونی است.

ممکن است بحران مالی دنیا بر روی استفاده از فرش دستباف تغییراتی ایجاد کند، اما با ارائه راهکارهای مناسب و تولیدات متنوع باید مانع از بروز چنین افتی شد، این درحالی است که هماهنگی در تغییر نیازهای بازار مصرف فرش دستباف نیازمند استفاده از خلاقیتها و ابتکارات خاص در این حوزه برای حفظ سهم نخست ایران در این عرصه در جهان و ماندگاری در این بازارها است.

بسترسازی برای بازاریابی فرش دستباف، تبلیغات مناسب با رویکرد برندسازی، آشناسازی تولیدکنندگان به خواست و نیاز بازارهای جهانی و اعزام طراحان و تولیدکنندگان به کشورهای بازار هدف، افزایش جوایز صادراتی از ۳ درصد به ۵ درصد و ایجاد کارگاههای متمرکز و غیرمتمرکز به منظور بهبود تولید و گرایش به سمت سفارش پذیری ازجمله اقداماتی است که توسط این مرکز انجام شده است.

هم اکنون کارگاههای متمرکز بافت فرش دستباف ایران در بسیاری از نقاط کشور راه اندازی شده که این گام موثری برای صنعت فرش ایران است.

همچنین راه اندازی خانه فرش در استانهایی نظیر آذربایجان شرقی، خراسان رضوی و اصفهان با هدف ایجاد یک زنجیره تولید متشکل از طراحان، نقاشان، رفوکاران، صادرکنندگان، تولیدکنندگان مواد اولیه، رنگرزان وغیره که بزودی به سایر استانهای کشور نیز تعمیم داده می شود از دیگر اقداماتی است که برای ارتقای جایگاه صنعت فرش به اجرا درآمده است.

این درحالی است که صنعت فرش دستباف ایران اگرچه طی دو دهه گذشته به دلایل متعددی از جایگاه غیرقابل رقابت خود در بازارهای جهانی تنزل یافته است اما اکثر دست اندرکاران، صاحب نظران و مسئولان این حوزه اذعان دارند این صنعت کهن و ارزشمند ایرانی در صورت تدوین و اجرای یک استراتژی مدون و مشخص می تواند جایگاه شایسته خود در بازار فرش جهان را بازیابد.

فرش دستباف و انواع آن

بشر از زمانی که خود را شناخت و ضرورت وجود ملزومات زندگی را احساس نمود، به فکر داشتن منسوجی بود تا او را در برابر سرما و سختی زمین محافظت نماید. پشم و موی حیواناتی نظیر گوسفند و بز، اولین یافته‌های بشر برای برآوردن این نیاز بود و متعاقباً پوست این حیوانات اولین زیرانداز یا به عبارت دیگر، فرش منسوج بود.

به دنبال تحول و پیشرفت در زندگی، بشر آموخت که می‌تواند با در هم نمودن و فشردن الیاف پشم، زیراندازی ضخیم‌تر و گرم‌تر به نام نمد تهیه نماید. متعاقباً با فراگیری فنون ریسندگی و تابندگی، نخ‌های پشمی را تولید نمود و برای اولین بار با ادغام رشته نخ‌های افقی و عمودی نخ‌های پشم، گلیم را ابداع کرد و این سرآغازی بود برای ابداع فرش گره‌دار یا پرزدار که هنر و فنی پیشرفته‌تر بود.

فرش واژه ای عربی است که به معنای زمین است و در زبان فارسی دارای مفاهیمی چون گسترده شدن، زیرانداز و کفپوش می باشد. با توجه به تعریف فوق مفاهیمی چون گلیم، نمد، زیلو، فرش ماشینی و دستباف را می توان فرش دانست.

 

مشخصات قالی دستباف

فرش دستباف دارای سه مشخصه زیر می باشد:

الف) دارای تار و پود می باشد.

ب) پرز داشته باشد.

ج) پرزها دور تارها گره خورده باشد.

انواع فرش دستباف

از لحاظ مواد مصرف شده در می توان قالی دستباف را در ۵ گروه طبقه بندی کرد:

  • پشمی :به فرشی که تار و پود آن از جنس پنبه و پرز آن پشمی باشد می گویند. لازم به ذکر است که در میان ایلات و عشایر به جای نخ پنبه از پشم استفاده می شود.
  • تمام ابریشم:به فرشه ایی که پرز و چله آن از ابریشم باشد، تمام ابریشم می گویند.
  • گل ابریشم:در این گونه فرش ها در نقش ها و دور حاشیه ها به جای پرز پشمی از ابریشمی استفاده می شود و معمولاً چله اینگونه فرش ها از ابریشم است.
  • کف ابریشم:: در زمینه اینگونه فرش ها به جای پرز پشمی از پرز ابریشمی استفاده می شود.
  • سوف: نوعی قالی است که زمینه آن از پود ضخیم و نازک تشکیل شده و نقش گل و بوته ها پرز دار می باشد.

انواع فرش دستباف از لحاظ ابعاد

فرش دستباف را از لحاظ انداز به ۷ نوع تقسیم می کنند که انواع آن عبارتند از:

  • قالی: به فرش هایی که در اندازه های ۳×۲ متر، ۵/۳×۵/۲ متر، ۴×۳ متر،۴×۶ متر باشد، گفته می شود که به چهار دسته تقسیم می شود

الف) قالی های کوچک که ابعاد ۳×۲ متر،۵/۳×۳/۲ متر را شامل می شود.

ب) قالی های متوسط که ابعاد  ۴×۳  متر و ۸/۲× ۸/۲  متر را شامل می شود.

ج) قالی های بزرگ که ابعاد ۵/۴× ۵/۳  متر و ۸/۴×۷/۳ متر را شامل می شود.

د) قالی های بسیار بزرگ با ابعاد ۵×۴ و۶×۴ متر و بالاتر از این ابعاد را شامل می شود.

۲) قالیچه: به فرش هایی گفته می شود که مساحت آن از ۴ متر مربع کمتر باشد. اندازه قالیچه های متعارف شامل ۲۰/۲×۴۰/۱ و ۵/۲×۵/۱ متر می باشد. به قالیچه های با اندازه ۲۰/۲×۴۰/۱ سجاده ای و یا دو ذرعی گفته می شود. همچنین لازم به ذکر است که به قالیچه هایی با ابعاد  ۵/۲×۵/۱  را که ریز باف باشند پرده ای گویند.

۳) کلّگی: به فرش هایی می گویند که از نظر عرض از قالی کم عرض تر و از نظر درازا از ۴ متر کمتر باشد که در اندازه های ۳×۵/۱ متر،۳×۷/۱ متر و ۷/۳×۲ متر بافته می شود.

۴) کناره : فرشی است که برای مفرش کردن راهروها و راه پله ها استفاده می شود و پهنای آن از ۷۰/۱ تا ۵/۰ متر و طول آن ها از ۱۰-۳ متر متفاوت است و در بعضی از موارد استثنائی نیز تا ۱۵ متر و بیشتر بافته شده است.

۵) ذرع و نیم، ذرع و چارک: به فرش هایی که ابعاد آن ۵/۱×۰۴/۱ و ۶۰/۱×۱۰/۱ متر باشد ذرع و نیم گفته می شود. همچنین به فرش هایی که ۳۰/۱×۸۰/۰ متر باشد ذرع و چارک اطلاق می شود.

۶) پشتی:  به قالیچه هایی که مساحت آن ها کمتر از یک متر مربع باشد. متداول ترین اندازه پشتی ۹۰×۶۰ سانتی متر می باشد. البته در منطقه گرگان و بجنورد به طور جداگانه برای پشت پشتی ها نوعی گلیم می بافند و داخل آن ها را با پر مرغ و ابر پر می کنند که به این گونه پشتی، قارچین می گویند.

۷) پادری: به قالیچه های کوچکی که اندازه پاگرد در بافته می شود پادری می گویند.

 انواع طرح و نقشه در فرش ایرانی

زیبایی سحرانگیز رنگ و نقش فرش های سرزمین ایران به گونه ای است که می توان گفت والاترین جایگاه را در میان هنرهای مردمی داراست. حضور و بقای فرش در گذار تاریخ فلات ایران، همواره تجلی‌گر بخشی از فرهنگ و هنر ساکنان روستاها، شهرها و مردمان عشایر و قبایل آن محسوب می‌گردد. پراکندگی جغرافیایی این هنر در گذشته و حال قابل توجه و تأمل است. درهریک از مناطق باشیوه و روش خاص خود و با تکیه بر ویژگی‌های کاربردی فرش‌ها سعی در خلق زیبایی دارند. این وجاهت جز به رنگ و نقش میسر نشده است. رنگ و نقش در هریک ازمناطق ویژگی بومی و خاص خویش را یافته که در کنار ویژگی‌های فنی خاص هر منطقه، امکان شناخت و تمیز فرش‌ها را از یکدیگر به وجود می‌آورد. تنوع طرح و نقش فرش‌های ایرانی به حدی است که آن را قوی‌ترین و محکم‌ترین عامل اعتبار هنری این آثار می‌شمارند. در این نوشته به معرفی اجمالی انواع طرح و نقشه در فرش‌های ایرانی خواهم پرداخت.

به طور کلی دسته بندی‌های مختلفی برای طرح و نقشه در فرش ایرانی بیان شده است که من در این‌جا به معرفی دسته بندی ۱۹ گانه‌ای که توسط شرکت سهامی فرش ایران ارائه شده است اشاره خواهم نمود. بر اساس تقسیم بندی شرکت سهامی فرش ایران، نقشه‌های فرش ایران به ۱۹ گروه اصلی و تعداد زیادی طرح‌های فرعی تقسیم می‌شوند که عبارتند از:

 

طرح‌های آثار باستانی و ابنیه اسلامی

این طرح‌ها از ساختمان‌ها و کاشی کاری‌ها و اشکال هندسی و تزئینی بناها الهام گرفته شده است. در طول تاریخ طراحان فرش در طرح‌های اصلی دخل و تصرفاتی کرده و طرح‌های فرعی را به وجود آورده‌اند. معروف ترین این آثار عبارتند از مسجد شیخ لطف الله، محرابی کوفی، مسجد کبود، مقبره شیخ صفی، سردر امام زاده محروق، گنبد قابوس، مسجد شاه اصفهان، تخت جمشید، طاق بستان، طاق کسری(ایوان مدائن)، و زیرخاکی.

 

 

فرش‌های طرح‌ شاه عباسی

اساس کلیه طرح‌های شاه عباسی بر مبنای کاربرد گل معروف شاه عباسی در این طرح است. در این طرح‌های گل‌های شاه عباسی به همراه بندهای ختائی و گاه تلفیق آنها با اسلیمی‌ها، انواع مختلفی از نقوش فرش را ارایه می‌دهند. انواع طرح‌های این گروه عبارتند از لچک ترنج شاه‌عباسی، افشان شاه عباسی، شاه عباسی درختی، شاه عباسی شیخ صفی، شاه عباسی جانوری و غیره.

فرش‌های طرح اسلیمی

شکل اصلی این طرح را شاخه‌های دورانی در میان برگ‌ها تشکیل می‌دهد. این شاخه‌ها، تجرید یافته طرح درخت می‌باشند. اسلیمی انواع بسیار زیادی دارد و معمولاً در بیشتر قالب‌ها این طرح تکرار می‌گردد اما در بعضی فرش‌ها این طرح مسلط است. معروف‌ترین اسلیمی‌ها، اسلیمی دهن اژدر است. در این نوع اسلیمی انتهای هر شاخه به دو بخش متقارن منشعب می‌گردد و به صورت فکین اژدها نشان داده می‌شود و روی ساقه شاخه‌ها جوانه‌هایی در نقاط مختلف تزئین شده است که بیشتر این جوانه‌ها را اسلیم می‌نامند. شاید کلمه اسلیمی از اسلیم به معنای جوانه باشد و شاید هم این لغت مصغر اسلامی باشد و می‌دانیم که در هنرهای اسلامی از این طرح بسیار استفاده شده است. این طرح نیز به لحاظ تغییرات و دخل و تصرف‌ها به گروه‌های فرعی بسیار تقسیم شده است. مانند اسلیمی، اسلیمی بندی، اسلیمی شکسته، اسلیمی دهان اژدر، اسلیمی لچک ترنج، اسلیمی ترنج دار و اسلیمی ماری.

 

 

فرش‌های طرح افشان

در این طرح کلیه بندها و نگاره‌های فرش پیوستگی و ارتباط کاملی دارد. به نحوی که به نظر می رسد نقاش از هنگام شروع طرح تا پایان آن قلم از کاغذ برنداشته و یک ارتباط مداوم بین قسمت‌های مختلف نقش به وجود آورده . به عبارت ساده تر همان گونه که از نام نقوش این گروه پیداست، تمامی گل و برگ‌ها و بندهای موجود در طرح ،در متن فرش پراکنده و افشان شده‌اند. طرح‌های افشان اصولاً به گونه‌ای طراحی می‌شوند که هیچ یک از گل و برگ‌ها قرینه نداشته و اصول قرینه نگاری در آن وجودندارد. افشان دسته گلی ، افشان حیوان دار، افشان ترنجی ، افشان ختایی و… انواعی از این طرح می‌باشد.

 

 

فرش‌های طرح بته‌ای (بته جقه)

طرح بته‌ای تجرید یافته درخت سرو است. بته‌های سرکج فرش ایران که به بته جقه شهرت یافته است در این‌گونه طرح‌ها با اندازه و اشکال مختلف به چشم می‌خورد. معروف‌ترین طرح‌های بته‌ای عبارتند از بته جقه، بته شاخ گوزن، بته ترمه، بته سرابندی، بته خرقه‌ای، بته قلمکار اصفهان، هشت گل، بته کردستانی یا هشت بته، بته میر شکسته، بته لچک ترنج، بته سنندج، بته افشاری و بته بازوبندی و بته بادامی.

 

 فرش‌های طرح واگیره‌ای یا بندی

منظور از استعمال واژه بندی این است که یک قطعه کوچک از یک طرح در سرتاسر فرش چه از جهت طول و چه از سمت عرض تکرار گردد. چون این قطعات در مرحله تکرار به هم می‌پیوندند، آنرا بند بندی یا واگره می‌نامند. نام‌های فرعی این گروه عبارتند از بندی اسلیمی، بندی پیچک، بندی شکسته، بندی کتیبه‌ای، بندی مستوفی، بندی ورامین یا میناخانی، بندی قالب خشتی یا لوزی، بندی ترنج دار، بندی درختی، بندی قابقابی، بندی شیر شکری یا بازوبندی، بندی سروی، بندی آدمکی یا ملانصرالدین، بندی بختیاری، بندی مجلسی، بندی خوشه انگوری، بندی شاخه گوزن حیوان دار، بندی خاتم شیرازی و بندی دسته گل.

 

فرش‌های طرح درختی

با وجودی که در طراحی فرش اساس کار را شاخه و برگ‌ها تشکیل می‌دهند ولی در طرح‌های درختی سعی شده است تا وجه تشابه زیاد با طبیعت حفظ گردد. طرح‌های معروف درختی این طور نام گذاری شده‌اند: درختی جانوری یا حیوان‌دار، درختی سبزی کار یا آب‌نما، درختی ترنج دار، درختی سروی و درختی گلدانی.

 

فرش‌های طرح ترکمن یا بخارا

طرح فرش‌های ترکمن از لحاظ هندسی و شکستگی خطوط در ردیف طرح‌های ایلی و خاص مردم کوچ نشین است که بطور ذهنی و بدون نقشه بافته می‌شود. ترکمنی قاب یمونی، ترکمنی شانه‌ای، ترکمنی غزال گز(چشم آهو)، ترکمنی آخال، ترکمنی چهار قاب، ترکمنی خورجینی و ترکمنی قاشقی طرح‌های فرعی این دسته را تشکیل می‌دهند.

 

فرش‌های طرح شکارگاهی

بنیاد اصلی این گروه از طرح‌ها نمایش صحنه‌های شکار و شکارگاه است. به نحوی که در قسمت‌های مختلف طرح یک سوار کار با وسیله‌ای همانند تیر و کمان یا نیزه مشغول شکار آهو و یا سایر جانوران است. گروه‌های فرعی این طرح عبارتند از: شکارگاه درختی، شکارگاه ترنج دار، شکارگاه قابی، شکارگاه لچک ترنج و شکارگاه سراسری.

 

 

فرش‌های طرح قابی (خشتی)

متن فرش در این طرح‌ها به قسمت‌ها یا قاب‌های مختلفی تقسیم گشته که به طور منظم در کنار هم قرار دارند و در داخل هر قاب با گل و برگ‌های مختلفی تزیین شده است.گروه‌های فرعی آن قابی اسلیمی، قابی قرآنی کرمان یا ستونی را میتوان نام برد.

 

فرش‌های گلدانی

درطرح گلدانی اغلب شکل گلدان در اندازه‌های مختلف به چشم می‌خورد. گاه یک گلدان بزرگ پر از گل تمام فرش را می‌پوشاند. گاه چندگلدان کوچک به طور متقارن در اطراف متن و یا دنبال هم سرتاسر متن را فرا می گیرد. گروه های فرعی این طرح عبارتند از: گلدانی ختائی، گلدانی دوطرفه، گلدانی محرابی، گلدانی سراسری، گلدانی ظل السلطان(گل وبلبل)، گلدانی حاج خاتمی، گلدانی تکراری، گلدانی لچک ترنج و گلدانی یک طرفه.

 

فرش‌های طرح محرابی

طرح اصلی در این گروه بر مبنای محراب است. همان مکانی که در مساجد، مکان نماز گذاردن امام جماعت است. در این طرح‌ها معمولاً محراب را با تزئیناتی از قبیل قندیل، گلدان و حتی درختچه‌های کوچک می‌پوشانند و گاه دو طرف محراب را با ستون‌های بزرگی که سقف محراب بر روی آن قرار دارد نشان می‌دهند. انواع طرح‌های این گروه عبارتند از: محرابی قندیلی، محرابی گلدانی و محرابی درختی.

 فرش‌های طرح ماهی درهم

طرح ماهی درهم از قدیمی‌ترین و رایج‌ترین طرح‌های فرش ایران است. این طرح اغلب به صورت یک واگیره می‌باشد و بافنده همان واگیره را در طول و عرض فرش تکرار می‌کند. در این طرح یا واگیره یک حوض به صورت لوزی باچهار برگ، ماهی در اطراف آن مشاهده می‌شود. طرح ماهی درهم در نقاط مختلف ایران به نام‌های مختلفی مشهور است. مهم‌ترین انواع آن عبارتند از: ماهی هراتی، ماهی فراهان، ماهی زنبوری، ماهی کردستان و زیره ماهی.

 

فرش‌های طرح گل فرنگ

کلیه طرح‌های این گروه بر مبنای گل‌های طبیعی به ویژه گل رز با رنگ‌های بسیار روشن نظیر زرد، آبی و سرخ می‌باشد. انواع طرح‌های گل فرنگ عبارتند از: گل فرنگ بیجار، گل فرنگ دسته گلی، گل فرنگ گل و بلبل، لچک و ترنج گل فرنگ، افشان گل فرنگ و …

فرش‌های طرح محرمات

طرح محرمات به طرح‌هایی در فرش اطلاق می‌گردد که قطعاتی از یک نقشه در طول فرش تکرار می‌گردد و عرض فرش در متن به چند ردیف تقسیم می‌گردد و هر ردیف آن از رنگ و طرح مشخص از ابتدا تا انتهای فرش ادامه پیدا می‌کند و به طور راه راه ترسیم می‌گردد. این طرح در بعضی از نقاط ایران به نام قلمدانی مشهور است.گروه‌های فرعی طرح محرمات عبارتند از قلمدانی سراسری، گل ریز با زمینه یک رنگ و بته با زمینه الوان.

 

 فرش‌های طرح‌ اقتباسی

گفته می‌شود اغلب طرح‌های این گروه شباهت زیادی به طرح‌های فرش مناطق مرزی ایران و کشورهای همسایه و حتی سایر کشورها دارد و به همین دلیل آنها را اقتباسی می‌نامند مانند طرح‌های معروف به قفقازی و گوبلنی.

 

فرش‌های با طرح هندسی

دراین طرح از انواع اشکال هندسی استفاده می‌شود، معمولاً خطوط زاویه دارند و بطور دورانی و قوسی شکل حرکت نمی‌نمایند.گروه‌های فرشی مهم این طرح عبارتند از: هندسی بندی قابی، هندسی ترنجدار، هندسی محرمات، هندسی لچک ترنج (شاخه شکسته)، هندسی کف ساده، هندسی خطائی، هندسی ستاره (موزاییک)، هندسی خاتم شیرازی و هندسی جوشقانی.

 

 فرش‌های طرح تلفیقی

علاوه بر طرح‌های نامبرده بالا که هریک برای خود دارای نام‌های مشخص و معین می‌باشند و تاریخچه قابل توجهی دارند به مرور زمان طرح‌های دیگری هم از ترکیب و تلفیق دو یا چند طرح بوجود آمده است. از گروه های فرعی این گونه طرح‌ها می‌توان طرح‌های شاخه پیچ ترنجدار، سلسله‌ای ترنج دار، تلفیقی لچک ترنج، گلدانی بند اسلیمی، تلفیقی قاب فابی، تلفیقی دورنما، تلفیقی ترنجی دسته گل، تلفیقی سبزی کار، تلفیقی ترنجدار، تلفیقی ترنجی کف ساده، تلفیقی لچک ترنج کف ساده، تلفیقی لچک ترنج سبزی کار کف ساده وتلفیقی بندی دسته گل را نام برد.

در پایان یادآور می‌شوم استفاده از این طرح‌ها هم در فرش‌های دستباف و هم در فرش‌های ماشینی ایرانی مرسوم است و از این لحاظ می‌توان گفت تفاوتی بین فرش دستباف و ماشینی وجود ندارد لذا برای معرفی طرح‌ها هم از نمونه‌های فرش ماشینی و هم از نمونه‌های فرش دستباف استفاده کردم. اما نباید فراموش کرد، فرش دستبافی که با طرح و نقشه اصیل ایرانی و با الیاف و رنگ طبیعی و بافته شده، گنجینه ایست که در هیچ جای دنیا لنگه‌اش پیدا نمی‌شود.

منابع:

 ۱-www.sarayeabrisham.com

۲-www.charchinet.com

۳-www.beytoote.com

۴-http://e-farsh.com

 

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *