مقالات

ابریشم

ابریشم یک نخ طبیعی است که از پیلهٔ کرم ابریشم گرفته می‌شود. عمده تشکیل دهنده آن پروتئین است. از نخ ابریشم، پارچه‌های ابریشمی می‌بافند که (پیلیسه)یکی از بهترین و نرمترین پارچه‌های دنیا به‌شمار می‌روند. به دلیل خاصیت براقی نخ ابریشم، پارچه‌های بافته شده از ابریشم همانند منشورهایی هستند که اگر از جهات مختلف به آن‌ها نگاه کنید رنگهای متفاوتی از آن می‌بینید.

در حدود ۲٬۷۰۰ سال پیش از میلاد انسان نخستین بار ابریشم‌بافی در چین را انجام داد.

تاریخچه

چینی‌ها روش تهیه ابریشم را از ۴۰۰۰ سال پیش می‌دانستند. داستان جالبی در مورد نحوهٔ تهیه ابریشم بین چینی‌ها است که می‌گوید روزی ملکهٔ چین «سی لینگ-شی» یک پیله کرم ابریشم را به اشتباه داخل آب جوشی که مخصوص شست‌وشوی دست‌ها
(پیلیسه) بوده، می‌اندازد. روز بعد می‌بیند که تارهای ابریشمی از داخل ظرف بیرون می‌آیند. از این عمل لذت می‌برد و از آن زمان شروع به نگهداری از کرم‌های ابریشم می‌کند تا بتواند از ابریشم آن‌ها برای لباس‌ها استفاده کند. تا مدت‌ها چینی‌ها راز تهیه ابریشم را حفظ کرده بودند. ژاپنی‌ها جزو اولین کسانی بودند که توانستند در قرن سوم به این راز پی ببرند.

حدود ۵۵۰ سال بعد از میلاد مسیح «جاستینین» پادشاه بیزانس، دو راهب را به عنوان جاسوس به چین فرستاد. زمانی که آن دو برگشتند چندین کرم ابریشم را در داخل یک استوانهٔ چوبی از بامبو با خود آوردند. بعد از آن هنر به دست آوردن ابریشم از کرم ابریشم کم‌کم در تمام جهان شناخته شد. امروزه کشورهایی مانند چین، ژاپن، هندوستان، فرانسه، اسپانیا، روسیه و ایتالیا به عنوان کشور تولید کنندهٔ ابریشم شناخته شده‌اند. امروزه ابریشم ایتالیا به لحاظ زیبایی و کیفیت در جهان بهترین نوع ابریشم است.

در ایران

سابقه تولید لباس و پارچه در ایران به قبل از اسلام برمیگردد که به پادشاهی هفتواد در بم نسبت داده شده است. در آن دوره سه نوع لباس و پارچه از
(پیلیسه) ابریشم تهیه می‌شده‌است

  • نوع اول دیبا بوده که به لباس ابریشمی ساده رنگی گفته می‌شده‌است.
  • نوع دوم بر خلاف گفته لغتنامه دکتر معین پرنیان بود که به لباس ابریشمی چند رنگ و اغلب هفت رنگ اطلاق می‌شده که در بعضی موارد دارای طرح گل در میان پارچه هم بوده‌است.
  • نوع سوم و کاملاً درباری ایرانی پرند بوده‌است که به پارچه رنگین ابریشمی و دارای طرح‌های حاشیه‌ای گفته می‌شده و مخصوص خاندان امپراطوری ایرانی بوده‌است.

اولین کارخانه ابریشم کشی در ایران اولین بار اواسط قرن نوزدهم در دوران سلطنت ناصر الدین شاه به وسیلهٔ یکی از سرمایه داران گیلان به نام آقا محمد خان رشتی درقریه برکاده رشت بنا شد که فعالیت آن پس از مدت کوتاهی متوقف گردید. در آخرین سال سلطنت ناصرالدین شاه یکی دیگر از تجار معروف گیلان به نام حاج امین‌الضرب موفق شد درحد دانش فنی آن روز کارخانه ابریشم کشی مجهزی با استفاده از ماشین آلات فرانسوی درشهر رشت ایجاد کند، و با استفاده از مدیران
(پیلیسه) بازرگانی دیبلت (debblet) فرانسوی انحصار تأسیس آن را به مدت ۲۰ سال به دست آورد این کارخانه با نیروی کارگران ایرانی چندین سال با موفقیت به ابریشم‌کشی و تولید محصول با کیفیت مورد قبول بازارهای بین‌المللی پرداخت ولی سرانجام مسائل اجتماعی و ناسازگاریهای دو فرهنگ شرق و غرب آن را به تعطیلی کشاند. این مکان در حال حاضر بصورت یک باغ رها شده‌است و همچنین پناهگاه پرندگان مهاجر است که چند ساختمان قدیمی در آن وجود دارد به استناد گزارش‌های تاریخی موجود، در گذشته بهترین نوع ابریشم و نوغان در رشت و اطراف آن به عمل می‌آمد.

مراحل تولید

نخ ابریشم توسط حشرهٔ کوچکی به نام کرم ابریشم تولید می‌شود. کرم ابریشم پیله‌ای را به دور خود می‌تند که هر قدر کرم بزرگتر باشد، اندازهٔ پیله بزرگتر است.
(پیلیسه) زمانی که پیله به اندازهٔ کافی بزرگ شد آن را داخل آب جوش انداخته و می‌جوشانند. در این مرحله کرم داخل پیله می‌میرد و ابریشم از پیله به دست می‌آید. اگر کرم ابریشم به رشد کامل برسد به پروانه تبدیل می‌شود.

در اوایل فصل تابستان کرم ابریشم ماده، حدود ۵۰۰ تخم بر روی برگ درخت توت می‌گذارد. بعد از ۱۰ روز لارو کرم ابریشم از آن تخم‌ها بیرون می‌آید. به علت اینکه بیمار شدن یکی از آن‌ها باعث از بین رفتن همهٔ لاروهای کرم ابریشم می‌شود، از آن‌ها به دقت مراقبت می‌گردد. کرم‌های ابریشم روی برگ‌های درخت توت رشد و از آن‌ها تغذیه می‌کنند. ابریشم از مایعی که از سوراخ کوچکی در
(پیلیسه) دهان این کرم‌ها ترشح می‌شود، به دست می‌آید. آن‌ها پیله‌ها را در حدود ۲۵ روز می‌سازند. یک پنجم وزن پیله‌ها را ابریشم تشکیل می‌دهد. پیله‌های کرم ابریشم در آب جوش کشته می‌شوند و بعد از آن ابریشم تابیده می‌شود. یک پیله تاری در حدود ۵۰۰ تا ۱۳۰۰ متر دارد. استحکام تار ابریشم به اندازهٔ یک سیم استیلی است که هم اندازه با خود تار می‌باشد. ابریشمی که با کتان یا مواد ترکیبی دیگری تولید می‌شود بسیار زیباست.

الیاف ابریشم

ابریشم از جمله الیاف حیوانیست و برای تولید پارچه‌های دستباف زیبا، لطیف و با ارزش به کار می‌رود. لیفی است پروتئینی که بر اثر انجماد موادی
(پیلیسه)
که کرم ابریشم ترشح می‌کند، بدست می‌آید و از دو فیلامنت موازی که توسط مادهٔ چسبناکی به نام صمغ به یکدیگر چسبیده، تشکیل شده‌است.

کرم ابریشم با تنیدن مداوم این رشته در اطراف خود، پیله‌ای می‌سازد که در آن محبوس می‌شود و پس از مدتی تبدیل به پروانه شده و با سوراخ کردن پیله از آن خارج می‌شود. پرورش دهندگان کرم ابریشم بعد از تکمیل پیله و قبل از خروج پروانه، در آبی با حرارت ۶۰ دجه سانتی گراد یا به وسیلهٔ بخار آب، کرم ا کشته و سپس پیله‌ها را از نظر کیفیت طبقه‌بندی نموده و هر بخشی
(پیلیسه) را که دارای کیفیت یکسان است، برای نرم شدن صمغ به داخل ظرفی محتوی آب داغ ریخته و پس از پیدا شدن سرهای الیاف، آن‌ها را به صورت رشته درآورده و سپس با انجام عملیاتی خاص، رشته‌های حاصل رابه نخ ابریشم تبدیل می‌کند.

هر رشته ابریشم خام از دو فیلامنت که توسط صمغ سریسین به یکدیگر چسبیده‌اند، تشکیل شده که سطح آن در زیر میکروسکوپ تشکیل شده که سطح
(پیلیسه) آن در زیر میکروسکوپ یکنواخت نبوده و حباب‌ها، تارها و رگه‌های سریسین که ماده‌ای پروتئینی شبیه ژلاتین است، بر روی آن دیده می‌شود و معمولاً دارای رنگ زرد یا کرم می‌باشد.

ساختار لیف ابریشم

ابریشم خام همان‌طور که گفته شد، مرکب از دو فیلامنت و سریسین و سایر مواد است و حدود ۷۵ درصد هر لیف ابریشم خالص به فرمول شیمیایی (C15H23N5O6)>تشکیل می‌دهد. مولکول ابریشم که ترکیبی از کربن، هیدروژن، ازت و اکسیژن است، در آب غیر محلول بوده و در آ
(پیلیسه) ب جوش استقامتی بیش از پشم دارد؛ ولی چنانچه مدت طولانی جوشانده شود، استحکامش را از دست می‌دهد.

ویژگی‌های الیاف ابریشم

ابریشم لیف بسیار محکمی است که قوام آن معمولاً در حدود ۳٫۵ تا ۵ گرم بر دنیر است و استحکام کشش مرطوب آن به ۷۵ تا ۸۵ درصد می‌رسد. توان اضافه شدن به طول نخ تا رسیدن به حد پارگی در شرایط معمولی حدود ۲۰–۲۵ درصد می‌باشد. بازگشت
(پیلیسه) الاستیکی و قابلیت ارتجاع لیف ابریشم ریسیده شده از پنبه و ریون بیشتر و از پشم کمتر است و صمغ‌گیری شدهٔ آن وزن مخصوصی معادل ۱٫۲۵ دارد که در مقایسه با وزن مخصوص پنبه، کنف و پشم، کم است. به همین جهت غالباً الیاف ابریشمی به وسیلهٔ نمک‌های فلزی، وزن داده می‌شوند که این کار علاوه بر آنکه باعث افزایش چگالی ابریشم می‌شود، خواص افتادگی آن را نیز بهبود می‌بخشد.

ابریشم همانند پشم، قدرت زیادی در جذب آب دارد و می‌تواند تا ثلث وزن خود آب جذب کند. مقاومت ابریشم در برابر حرارت از الیاف پشم بیشتر بوده و در حرار ۱۴۰ درجه سانتی گراد تا مدت زیاد می‌تواند مقاومت کند؛ ولی در حرارت ۱۷۵ درجه سانتی گراد به
(پیلیسه) سرعت متلاشی شده و بویی نظیر بوب مو، شاخ و سایر پروتئین‌های سوخته را از خود متصاعد می‌کند. اثر اکسیژن موجود در هوا بر ابریشم بسیار زیاد است و نور خورشید این اثر را افزایش داده، موجب تسریع در فساد ابریشم می‌شود.

ابریشم در مقابل مواد اکسیدکننده حساس است، از این رو در موقع عمل با سفید کننده‌ها و به ویژه آب اکسیژنه باید دقت کافی شود. اسیدهای غلیظ باعث متلاشی شدن ابریشم می‌شود ولی اسیدهای رقیق در شرایط معمولی اثری بر روی ابریشم نمی‌گذارد. فقط به
(پیلیسه) سرعت جذب ابریشم می‌شوند که زدودن آن‌ها به سادگی انجام پذیر نیست.

آسیب‌پذیری ابریشم در برابر قلیایی‌ها به مراتب کمتر از آسیب‌پذیری پشم می‌باشد و اثری که قلیایی‌های ضعف نظیر صابون، براکس و آمونیاک بر روی ابریشم باقی می‌گذارند، بسیار ناچیز و تقریباً غیر محسوس است و قلیایی‌های با غلظت بیشتر مانند محلول رقیق هیدروکسید سدیم یا سود سوزآور باعث کاهش استحکام و شفافیت رنگ ابریشم می‌شود و محلول غلیظ سود سوزآور قادر به حل ابریشم در خود می‌باشد. در شرایط معمولی، ابریشم در برابر حلال‌های آبی مقاوم و آسیب‌پذیری آن ناچیز است.

انواع پارچه ابریشمی [ حاصل از کرم ابریشم ]

تشخیص نوع و کیفیت ابریشم با چشم غیرمسلح حتی برای کارشناسان هم دشوار است و برای این کار به ذره بین نیاز دارند. احتملاً تاکنون موقع خرید لباس با تنوع زیاد انواع پارچه ابریشمی مواجه شده اید. علاوه بر کرم ابریشم، جانورانی چون عنکبوت
(پیلیسه) و صدف دوکپه ای ابریشم می سازند. ابریشم عنکبوت، بهترین نوع است که از فولاد هم قوی تر بوده و کاربرد آن در صنعت هنوز به طورکامل کشف نشده است. دسته بندی انواع پارچه ابریشمی برمبنای فاکتورهای بسیاری صورت می گیرد. ما دراینجا تاکیدمان بر روی شکل ظاهری پارچه و کاربرد ابریشم درساخت پارچه، لباس و اکسسوری های مختلف است. همچنین فقط ابریشم های بدست آمده از کرم ابریشم را مورد بررسی قرار می دهیم.



ابریشم خالص

ابریشمی است که تنها
(پیلیسه) صمغ ها و آلودگی ها از آن جدا شده و هیچ ماده ی دیگری برای جبران وزن ازدست رفته هنگام جوشیدن و تصفیه به آن اضافه نشده است. درنتیجه خالص ترین ابریشم محسوب می شود.

ابریشم وحشی

از کرم های ابریشم وحشی
(پیلیسه) که برروی برگ های بلوط زندگی می کنند، بدست می آید. کمی از ابریشم معمولی زبرتر است. به آن ابریشم شرقی هم می گویند.

ابریشم کرم های درخت توت

از کرم های ابریشم پرورشی
(پیلیسه) ساکن بر درخت توت بدست می آید. نام گونه ی این کرم، بامبیکس موری است.

دسته بندی انواع پارچه ابریشمی به شرح زیر است:

شارمیز ابریشمی

یکی از انواع پارچه ابریشمی که نرم است و وزن متوسطیدارد و ظاهرش ظریف، توری، براق و ساتن مانند است. نوع جیر آن، ساختار سبک تری دارد. احتملاً یکی از بهترین پارچه ها براس ساخت پیراهن زنانه است. زیرا دراپ  فوق العاده ای دارد.
(پیلیسه) همچنین گزینه ای مناسب برای لباس عروس، لباس زیر و لباس خواب است. دوخت این پارچه به علت لغزندگی دشوار است و نیاز به مهارت دارد. براق بودن آن ناشی از بافت ساتن است که مورد پسند برخی نیست. همچنین اندکی چسبنده است و زود چروک می شود. باوجوداین، از شکوه و جلال آنچیزی کم نمیشود. اگر لباس شب گران قیمتتان از این جنس است، بهتر است آن را بادست بشویید و یا به خشکشویی ببرید.

ابریشم چیفون

یکی دیگر از انواع پارچه ابریشمی، چیفون است که بافت نرمی دارد؛ اما هنگام لمس زبر است. چیفون، نرم و ظریف و توری شکل است و در رنگ ها و
(پیلیسه) طرح های مختلفی موجود است. سستی، لغزندگی و نازکی آن باعث شده که دوخت سختی داشته باشد. معمولاً برای روی لباس و دامن یا برای سرآستین ها استفاده می شود.

ابریشم دوپیونی

وزن متوسطی دارد و دورو است. ساختاری برجسته و بافتی سست دارد. کمی شبیه به شانتون است، اما الیاف ضخیم تر و بزرگتر و شفافیت کمتری دارد. به آسانی چروک نمی شود. از به هم تنیدن دو رشته نخ با رنگ های مختلف ساخته می شود و بنابراین براقیت کمتری دارد و تنها درمقابل نور می درخشد. نسبت به شارمیز و چیفون راحت تر دوخته می شود و گزینه ای
(پیلیسه) مناسب برای دوخت لباس عروسی است. رنگ زنده و جلوه گر آن، نمایی فوق العاده به پارچه می دهد. از آن هم می توان برای ساخت لباس های شل و هم لباس های نیمه تنگ استفاده کرد. یادتان نرود قبل از شروع به دوخت و دوز پارچه، آن را بشویید. خشکشویی روش مناسبی است. شستشو با دست ممکن است به ساختار آن آسیب برساند. در بیشتر لباس های عروس از این پارچه استفاده می شود. زیرا در عین زیبا بودن، قیمت مناسبی دارد. این پارچه قابلیت قلاب دوزی، منجوق زنی و چاپ طرح هم دارد. اما کشش خوبی ندارد.

تور ابریشمی

ابریشمی سبک، نرم و درخشان است. از
(پیلیسه) آن بیشتر در آستردوزی و تودوزی استفاده می شود و دوخت سختی ندارد.

ابریشم خام

از دیگر انواع پارچه ابریشمی ابریشم خام است . ابریشمی که مستقیما از پیله گرفته شده وتبدیل به نخ میشود. بدون آن که لایه ی محافظتی صمغ مانند و
(پیلیسه) سراسین از آن جدا شود. رنگ اصلی آن کرم یا زرد رنگ است.

لیف ابریشمی (ابریشم نیم تاب)

بافت آن بزرگ و تقریباً غیر درخشان است و ساختاری برجسته دارد و گاهی با ابریشم خام اشتباه گرفته می شود. برجسته بودن آن به علت طرز بافتش است که در
(پیلیسه) آن الیاف کوتاه با گره های زیاد به هم تابیده می شوند. تن خور این پارچه خوب است، به راحتی چروک نمی شود، دوخت آن آسان است، لبه هایش به راحتی نخ نما می شوند و مقاومت آن به اندازه ی دیگر ابریشم ها نیست. از آنجایی که آب می رود، قبل از دوخت آن را بشویید. شستشو با دست نیز مجاز است.

شانتون ابریشمی

این پارچه بسیار شبیه به ابریشم خالص
(پیلیسه) است و به بافت تارتار شده اش که حالت ساییدگی دارد معروف است. وزن آن نسبتاً زیاد، کمی زبر و درخشان است.

ارگانزا ابریشمی

یکی از انواع پارچه ابریشمی که مثل چیفون نرم و شفاف است، اما مستحکم تر که بیشتر برای دامن، آستین و پشت استفاده می شود. بافت ابریشم آن تصفیه نشده است. کمی هم شبیه به تور است، اما مستحکم تر و سنگین تر. نخ های آن به راحتی قابل مشاهده است
(پیلیسه) و به سادگی چروک می شود. از آن بیشتر در آستر دوزی استفاده می شود. اما به علت براق بودن، در رویه دوزی هم به کار می رود.

ماهوت ابریشمی

پارچه ی این ابریشم نرم، هموار، سبک و
(پیلیسه) نسبتاً مات است. بافت فشرده ای دارد و برای دوخت لباس مناسب است.

ابریشم زربفت (گل برجسته)

این پارچه ی سنگین درواقع ابریش
(پیلیسه) م ترکیبی است که روی آن طرح ها و نقوش برجسته ای بافته شده است. بیشتر درساخت مبلمان استفاده می شود.

کرپ

پارچه ای سبک، لغزنده و نازک است
(پیلیسه) و دراپ خوبی دارد. سطح آن، زیگ زاگ مانند و ناهموار است.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *